Góry Stołowe – jedyne w Polsce góry o płaskich wierzchołkach przypominających gigantyczne stoły, które wyglądają jakby ktoś odciął im szczyty wielkim nożem. Powstały z dna prehistorycznego morza, a dziś tworzą labirynt szczelin, grzybów skalnych i podziemnych korytarzy dostępny tylko tutaj. To miejsce, gdzie geologia spotyka się z legendami, a każdy zakręt drogi odsłania widoki niepodobne do niczego innego w kraju
Skąd wzięły się płaskie stoły w środku Sudetów?
Góry Stołowe zbudowane są głównie z piaskowców górnokredowych, które około 90-100 milionów lat temu osadzały się na dnie wielkiego morza kredowego rozciągającego się od dzisiejszej Irlandii po Ukrainę. Po wypiętrzeniu Sudetów w orogenezie alpejskiej, około 30 milionów lat temu, utworzyła się ogromna płyta piaskowcowa o grubości nawet 600 metrów.
Późniejsza erozja, mróz i woda działały selektywnie, wycinając głębokie doliny i pozostawiając odporniejsze, poziomo uwarstwione bloki na wysokości 800-919 metrów. Dzięki temu powstały charakterystyczne formy – stoliwa, czyli płaskie wierzchołki otoczone pionowymi ścianami wysokimi czasem na 50 metrów. Najwyższym punktem jest Szczeliniec Wielki (919 m n.p.m.), a drugim w kolejności Skalniak (915 m n.p.m.) w czeskiej części.
Szczeliniec Wielki – najwyższy skalny labirynt
Polski Szczeliniec Wielki to prawdziwa korona Gór Stołowych, rezerwat ścisły od 1956 roku i jednocześnie najczęściej odwiedzany szczyt Sudetów. Na jego wierzchowinie znajduje się ponad 20-kilometrowy system szczelin, niektóre tak wąskie, że trzeba iść bokiem. Najsłynniejsze formacje noszą nazwy nadane już w XVIII wieku przez pruskich turystów – Fotel Lichena, Wielbłąd, Głowa Słonia czy Piekiełko.
Trasa turystyczna liczy 665 schodów w górę i tyle samo w dół, a prowadzi przez miejsca, w których deszcz pada tylko z jednej strony skały. W 1813 roku na Szczelińcu gościł przyszły cesarz Prus Fryderyk Wilhelm III, a w 1830 roku krótko mieszkał tu młody Fryderyk Chopin, szukając inspiracji do mazurków. Do dziś na szczycie stoi schronisko „Na Szczelińcu” zbudowane w 1846 roku – najstarsze schronisko górskie w Polsce.
Błędne Skały – miejsce gdzie gubią się nawet doświadczeni turyści
Błędne Skały, zwane też Dzikim Zachodem Gór Stołowych, to labirynt szczelin i tuneli na wysokości 853 metrów, gdzie skały tworzą korytarze szerokie czasem na 50 centymetrów. W niektórych miejscach trzeba przeciskać się na czworakach, a nazwa wzięła się stąd, że dawni drwale naprawdę gubili drogę nawet w dzień.
Trasa jednokierunkowa ma około 2 kilometrów i prowadzi między formacjami takimi jak Skalne Wrota, Kurza Stopka czy Labirynt. W 1966 roku kręcono tu „Samych swoich” – słynną scenę z Kargulem i Pawlakiem, którzy przekraczają granicę. Parking przy wejściu jest mały, więc w sezonie trzeba przyjechać przed 8 rano albo po 17, inaczej czeka się w kolejce nawet dwie godziny.
Podziemne sekrety Gór Stołowych
Większość ludzi nie zdaje sobie sprawy, że Góry Stołowe kryją pod ziemią równie spektakularne rzeczy. Jaskinia Niedźwiedzia w Kletnie, choć technicznie leży już poza granicami parku, powstała w tym samym marmurowym bloku co okolice Gór Stołowych i jest najdłuższą jaskinią Sudetów (ponad 5 km korytarzy).
W samych Górach Stołowych odkryto ponad 50 jaskiń i schronisk, z których największe to Jaskinia Szczeliniec (ok. 200 m długości). W 2022 roku speleolodzy znaleźli nowe partie w rejonie Narożnika, niedostępne dla turystów. Piaskowce są zbyt kruche na wielkie systemy jaskiniowe, ale tworzą za to setki szczelinowych schronisk, w których znaleziono kości niedźwiedzi jaskiniowych i hien jaskiniowych sprzed 30 tysięcy lat.
Rośliny i zwierzęta żyjące tylko tutaj
Na płaskich wierzchowinach Gór Stołowych rosną torfowiska wysokie z reliktową sosną błotną i wełnianką, które przetrwały od epoki lodowcowej. W szczelinach Szczelińca Wielkiego żyje jedyna w Polsce populacja rzadkiego ślimaka – świdrzyka stołowego.
Nad Błędnymi Skałami można spotkać sokoła wędrownego, który wrócił tu po latach nieobecności dzięki programowi reintrodukcji. W wilgotnych lasach świerkowych występuje salamandra plamista w tak dużych ilościach, że w maju można zobaczyć dziesiątki osobników na jednym kilometrze drogi. Najrzadszym gatunkiem jest motyl niepylak apollo sudecki – podgatunek żyjący tylko w Sudetach Środkowych.
Najlepsze trasy i miejsca mniej znane
Oprócz klasycznych Szczelińca i Błędnych Skał warto przejść czerwonym szlakiem z Karłowa na Skalne Grzyby – formacje przypominające gigantyczne grzyby kapeluszowe. Trasa przez Narożnik i Białe Skały daje widoki na całe Broumovské stěny po czeskiej stronie, praktycznie bez turystów. Wiosną najpiękniejsza jest droga z Pasterki na Machov – w maju kwitną tu całe łąki szafranu spiskiego.
Jesienią warto zejść do Radkowskiego Jeziora zaporowego i obejrzeć Góry Stołowe odbite w wodzie – widok porównywany do szkockich Highlands. Zimą, przy dobrych warunkach, można przejść na rakietach śnieżnych trasę przez torfowiska na Wielkiej Kopie – jedno z najdzikszym miejsc w całych Sudetach.
Jak zmieniają się Góry Stołowe na naszych oczach
Piaskowce Gór Stołowych wciąż pracują – co kilka lat kolejna skała się przewraca lub pęka. W 2018 roku runęła słynna Baszta na Szczelińcu, a w 2023 roku zawalił się fragment Skalnego Mostu w Błędnych Skałach. Mróz i woda rozpuszczają spoiwo piaskowców, więc za kilkaset lat wiele formacji może wyglądać zupełnie inaczej. Park Narodowy prowadzi monitoring i czasem zamyka trasy, gdy skały stają się niebezpieczne. Jednocześnie odkrywane są nowe szczeliny – w 2024 roku otwarto dla turystów dodatkową ścieżkę w rejonie Małego Szczelińca, wcześniej niedostępną.
Góry Stołowe: (c) Informacje Karykatury.com / GR
Na zdjęciu: Krucza Kopa w Górach Stołowych, foto: Jacek Halicki / cc by-sa 3.0
Zobacz też:
> Białka Tatrzańska
> Ciekawostki przyrodnicze
